Magnez a jaskra: Co pokazują badania na ludziach?
Jaskra to przewlekła choroba oka, w której z czasem dochodzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego, często prowadzącego do utraty wzroku, jeśli nie jest leczona. Najczęstszą postacią jest jaskra pierwotna otwartego kąta (POAG), w której ciśnienie w oku ma tendencję do bycia wysokim. Związana z nią choroba, jaskra normalnego ciśnienia (NTG), powoduje uszkodzenie nerwów, mimo że ciśnienie w oku (ciśnienie wewnątrzgałkowe, IOP) nie jest podwyższone. Naukowcy zastanawiali się, czy poprawa przepływu krwi w oku i zdrowia nerwów mogłaby pomóc spowolnić postęp jaskry. Magnez to minerał, który wspiera funkcjonowanie naczyń krwionośnych i zdrowie komórek nerwowych (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). To skłoniło naukowców do sprawdzenia, czy pacjenci z jaskrą mogą odnieść korzyści z większej ilości magnezu, zarówno poprzez dietę, jak i suplementy.
Niniejszy artykuł dokonuje przeglądu wszystkich badań na ludziach dotyczących magnezu w jaskrze. Konkretnie, analizujemy badania i raporty dotyczące poziomów magnezu lub suplementacji w POAG i NTG. Skupiamy się na projekcie badania, liczbie pacjentów, zastosowanej dawce magnezu, czasie leczenia pacjentów oraz mierzonych wynikach: testach pola widzenia (sprawdzających widzenie boczne i centralne), skanach OCT grubości warstwy włókien nerwowych (RNFL) lub warstw komórek zwojowych (GCC), pomiarach przepływu krwi i IOP. Komentujemy również jakość badań i różnice między nimi, a także wskazujemy, co nadal pozostaje nieznane.
Dlaczego magnez? Uzasadnienie
Magnez odgrywa rolę w funkcjonowaniu naczyń krwionośnych i ochronie nerwów. Może rozluźniać naczynia krwionośne i poprawiać przepływ krwi, częściowo poprzez zmianę szlaków tlenku azotu i endoteliny-1 (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W badaniach laboratoryjnych magnez blokuje również nadmierną sygnalizację wapnia, która może uszkadzać komórki nerwowe. Ponieważ jaskra wiąże się z utratą komórek zwojowych siatkówki (komórek nerwowych nerwu wzrokowego), poprawa dopływu krwi i zapobieganie stresowi komórkowemu może pomóc. Na przykład w badaniach nad udarem lub chorobami serca magnez czasami poprawia przepływ krwi i przeżycie komórek. Niektórzy badacze odkryli niższe poziomy magnezu u pacjentów z jaskrą. Jeden raport konferencyjny (dotyczący płynu i tkanek oka) wykazał znacznie niższe stężenie Mg w oczach z jaskrą w porównaniu do grupy kontrolnej (escrs.org). Jednakże, te odkrycia wymagają formalnej publikacji. W każdym razie, te pomysły doprowadziły do badań klinicznych testujących magnez u osób z jaskrą.
Co wykazały badania kliniczne
Tylko garstka małych badań klinicznych testowała magnez w jaskrze. Znaleźliśmy trzy główne raporty na ludziach, które podawały suplementy magnezu pacjentom z jaskrą, a także pewne dane obserwacyjne dotyczące magnezu i ryzyka jaskry.
Gaspar i wsp. (1995) – NTG i obwodowy przepływ krwi
W 1995 roku Gaspar i współpracownicy przedstawili raport dotyczący 10 pacjentów z jaskrą (prawdopodobnie NTG, choć raport ogólnie wymienia „jaskrę”) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Podawali 243 mg doustnego magnezu dziennie (tabletki 121,5 mg dwa razy dziennie) przez jeden miesiąc. Używali wideokapilaroskopii wału paznokciowego do badania drobnych naczyń krwionośnych w palcach, jako wskaźnika krążenia obwodowego. Badali również pola widzenia. Po miesiącu stosowania magnezu, zarówno pomiary pola widzenia, jak i obwodowy przepływ krwi poprawiły się (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Innymi słowy, pacjenci wykazali lepsze wyniki testów pola widzenia i bardziej otwarte kapilary w palcach. To małe badanie nie miało grupy placebo i nie mierzyło bezpośrednio przepływu krwi związanego z okiem (tylko kapilary palców). Niemniej jednak, sugerowało krótkoterminowe korzyści z magnezu dla przepływu krwi i widzenia w jaskrze.
Aydin i wsp. (2010) – randomizowane badanie NTG
Silniejsze badanie przeprowadzili Aydin i wsp. (2010) w Turcji (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Było to randomizowane badanie kontrolowane na 30 pacjentach z jaskrą normalnego ciśnienia (NTG). Piętnastu pacjentów otrzymywało 300 mg doustnego magnezu dziennie przez jeden miesiąc, wraz z ich regularnymi kroplami do oczu na jaskrę. Pozostałych 15 pacjentów (grupa kontrolna) kontynuowało swoje regularne krople, ale nie otrzymywało magnezu. Przed i po miesiącu badacze mierzyli wskaźniki pola widzenia (średnie odchylenie i standardowe odchylenie wzoru) oraz używali kolorowego obrazowania dopplerowskiego (techniki ultradźwiękowej) do pomiaru prędkości przepływu krwi w tętnicach oka.
Po miesiącu pola widzenia w grupie magnezowej znacząco się poprawiły, w porównaniu do grupy kontrolnej (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Zarówno średnie odchylenie (globalny wynik pola), jak i standardowe odchylenie wzoru (nieregularności pola) poprawiły się w grupie magnezowej, podczas gdy w grupie kontrolnej pozostały mniej więcej takie same. Jednakże nie było znaczących zmian w przepływie krwi w oku mierzonych dopplerem w żadnej z grup, a IOP pozostało niskie i niezmienione (ponieważ ci pacjenci mieli NTG). Podsumowując, Aydin i wsp. stwierdzili niewielką, ale znaczącą korzyść dla pola widzenia z 300 mg magnezu przez jeden miesiąc, pomimo braku wykrywalnego wzrostu mierzonego przepływu krwi w oku (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).
To badanie było silniejsze (randomizowane, kontrolowane), ale nadal małe (15 na ramię) i krótkie (1 miesiąc). Nie zostało opisane jako podwójnie zaślepione, więc efektu placebo nie można wykluczyć. Niemniej jednak dostarczyło dowodów, że doustny magnez może krótkoterminowo pomóc pacjentom z NTG w polu widzenia (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).
Akioud i wsp. (2022) – Badanie „GlaucoMag” dotyczące POAG
Niedawno, badanie z Maroka przeprowadzone w jednym ośrodku (badanie „GlaucoMag”) analizowało magnez w jaskrze pierwotnej otwartego kąta (www.researchgate.net) (www.researchgate.net). Było to badanie nierandomizowane (bez grupy placebo). Obejmowało 46 pacjentów z POAG, u których IOP wynosiło ≤ 19 mmHg i którzy mieli dobrą ostrość wzroku (aby zminimalizować zmiany widzenia wynikające z problemów z soczewkami). Każdy pacjent przyjmował jedną tabletkę magnezu 300 mg dziennie przez 6 miesięcy. Badania oka (w tym tonometria Goldmanna dla IOP, perymetria dla pola widzenia oraz skany OCT grubości RNFL i GCC) przeprowadzono na początku, po 3 i po 6 miesiącach (www.researchgate.net).
Po 3 i 6 miesiącach przyjmowania magnezu, średnie wyniki pola widzenia poprawiły się (wyniki średniego odchylenia „zbliżyły się” do normy, co oznaczało mniejszą utratę wzroku) (www.researchgate.net). Na skanach OCT, grubość warstwy włókien nerwowych (RNFL) i warstwy komórek zwojowych (GCC) była stabilna, tzn. nie była cieńsza niż na początku. Średnie ciśnienie w oku również znacząco spadło w tej grupie w ciągu 3-6 miesięcy (www.researchgate.net) (ze średniego IOP wynoszącego 16 mmHg w dół). W rzeczywistości, 71.9% pacjentów miało poprawione pola widzenia po magnezie (vs 33% w historycznej grupie kontrolnej), a grupa leczona magnezem zakończyła badanie ze znacząco niższym IOP niż nieleczone grupy kontrolne (escrs.org) (escrs.org) (obserwacja z tego lub powiązanego badania). Autorzy stwierdzili, że codzienne przyjmowanie magnezu pomogło spowolnić postęp jaskry i poprawić wzrok u tych pacjentów (www.researchgate.net).
Jednak to badanie ma poważne ograniczenia. Nie było randomizowane ani zaślepione, a także brakowało w nim odpowiedniej grupy kontrolnej. Wszyscy pacjenci wiedzieli, że przyjmują suplementy, więc mogły wystąpić efekty placebo. Ponadto, ponieważ wszyscy pacjenci już stosowali krople na jaskrę, każda poprawa mogła częściowo odzwierciedlać lepsze przestrzeganie zaleceń lub naturalne wahania. Pozytywne wyniki mogły być zniekształcone przez wiele błędów systematycznych. Mimo to, jako niekontrolowany raport, sugeruje, że 300 mg/dzień magnezu przez miesiące nie zaszkodziło pacjentom i może być związane z lepszymi wynikami pola widzenia i nieco niższym IOP (www.researchgate.net).
Wpływ na wzrok, przepływ krwi i grubość nerwu
We wszystkich tych badaniach magnez wydawał się pomagać w wynikach pola widzenia w jaskrze. Zarówno Gaspar i wsp. (1995), jak i Aydin i wsp. (2010) odnotowali krótkoterminowe poprawy wyników pola widzenia po jednym miesiącu doustnego magnezu (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Marokańskie badanie POAG również wykazało lepsze średnie wyniki odchylenia po kilku miesiącach stosowania magnezu (www.researchgate.net). Jest to zachęcające, ale takie zmiany pola widzenia mogą łatwo ulegać wahaniom. W badaniu Aydina poprawa pola była statystycznie znacząca, choć skromna. W niekontrolowanym badaniu GlaucoMag większość pacjentów poprawiła się po magnezie, ale bez grupy placebo trudno jest ocenić, w jakim stopniu był to rzeczywisty efekt leku w porównaniu do normalnej zmienności pomiarów lub nauki obsługi testu.
Efekty na przepływ krwi były mieszane. Gaspar i wsp. zaobserwowali poprawę obwodowego przepływu krwi w kapilarach wału paznokciowego (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), co sugeruje rozszerzenie naczyń. Aydin i wsp. jednak mierzyli przepływ krwi w tętnicach oka za pomocą kolorowego dopplera ultradźwiękowego i nie stwierdzili zmian po magnezie (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Zatem obiektywnych dowodów na to, że magnez zwiększa perfuzję oka, nadal brakuje. Żadne z badań nie mierzyło bezpośrednio ciśnienia perfuzji oka, z wyjątkiem pośredniego testu wału paznokciowego Gaspara.
W kwestii IOP, tylko marokańskie badanie odnotowało spadek, gdy pacjenci przyjmowali magnez (www.researchgate.net). Raportowano „znaczące” zmniejszenie IOP w ciągu 3–6 miesięcy suplementacji. Ale to badanie było niekontrolowane, więc nie jest jasne, czy magnez naprawdę obniżył ciśnienie w oku, czy też pacjenci przypadkowo poprawili kontrolę nad swoimi kroplami na jaskrę. Zarówno Gaspar, jak i Aydin nie zgłosili żadnych zmian w IOP (pacjenci Aydina już z definicji mieli normalne ciśnienie). Krótko mówiąc, nie ma mocnych dowodów na to, że doustny magnez bezpośrednio obniża IOP.
Skanowanie nerwu OCT (grubość RNFL/GCC) było raportowane tylko w badaniu POAG z 2022 roku. Tam, warstwy nerwowe były stabilne przez 6 miesięcy stosowania magnezu (www.researchgate.net). Sugeruje to, że nie wystąpiło żadne nieoczekiwane ścieńczenie, ale bez grupy porównawczej nie możemy stwierdzić, czy magnez zapobiegł utracie, czy też RNFL byłby stabilny i tak. W innych badaniach nie zgłoszono zmian w OCT.
Magnez w diecie a ryzyko jaskry
Oprócz badań interwencyjnych, jedno duże badanie obserwacyjne w USA analizowało spożycie magnezu w diecie i ryzyko jaskry (na podstawie danych z badania NHANES, 2005–2008) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W tej analizie 6180 dorosłych, spełnienie zalecanego spożycia magnezu (około 300–400 mg/dzień) nie było związane z niższym ogólnym ryzykiem jaskry. Wskaźnik szans (odds ratio) wynosił około 1,0 (brak różnicy) dla jaskry u osób spożywających wystarczającą ilość magnezu w porównaniu do tych z niższym spożyciem (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Innymi słowy, osoby, które spożywały zalecaną ilość magnezu, nie miały znacząco różnych wskaźników jaskry niż osoby z niższym spożyciem. Niektóre analizy podgrup sugerowały możliwe korzyści w specyficznych grupach (takich jak młodsi pacjenci lub osoby z wysokim ciśnieniem krwi), ale były one niespójne. Ogólnie rzecz biorąc, sugeruje to brak wyraźnego efektu ochronnego normalnego spożycia magnezu w diecie na poziomie populacji (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Jednak badania ankietowe dotyczące diety mają swoje ograniczenia: opierają się na samodzielnym zgłaszaniu spożycia żywności i obejmują nierozpoznaną jaskrę, więc dowody są słabe.
Jakość dowodów i różnice między badaniami
Istniejące badania mają wiele ograniczeń. Wszystkie dotychczasowe badania kliniczne były małe, zazwyczaj obejmowały mniej niż 50 pacjentów i trwały zazwyczaj tylko miesiąc lub kilka miesięcy. Tylko jedno (Aydin 2010) było randomizowane, a żadne nie było podwójnie zaślepione ani kontrolowane placebo. Niektóre poprawy (zwłaszcza w polach widzenia) mogły odzwierciedlać efekt placebo lub naukę wykonywania testu. Projekty badań znacznie się różniły: dla NTG w porównaniu do POAG, dla dawkowania (243–300 mg/dzień) oraz dla czasu obserwacji (1 miesiąc vs 6 miesięcy). Mierzone wyniki również się różniły. Wcześniejsze badania nie używały nowoczesnych technik obrazowania (tylko badanie z 2022 roku używało OCT), a tylko jedno używało obiektywnego obrazowania przepływu krwi. Z powodu tych różnic, wyniki są niejednorodne i trudne do bezpośredniego porównania.
Eksperci zauważają, że „tylko dwa badania kliniczne potwierdzają korzystną rolę magnezu w jaskrze”, wskazując na to, jak rzadkie są dowody (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Ryzyko błędu systematycznego jest wysokie: w badaniu Gaspara brakowało grup kontrolnych, a niedawne badanie POAG podawało magnez wszystkim uczestnikom. Randomizowane badanie NTG było lepsze, ale z zaledwie 30 pacjentami jego moc statystyczna jest ograniczona. Żadne badanie nie wykluczyło wyraźnie czynników zakłócających, takich jak zmiany w innych metodach leczenia. Dodatkowo, żadne z badań nie raportowało szczegółowo skutków ubocznych; magnez jest ogólnie bezpieczny, ale wysokie dawki mogą powodować biegunkę lub wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. (Stosowane dawki były jednak umiarkowane, a w raportach nie odnotowano problemów z bezpieczeństwem.)
Z powodu tych problemów, jakość dowodów jest niska do umiarkowanej. Różne grupy pacjentów (NTG vs POAG) mogą reagować inaczej, a jedno niekontrolowane badanie POAG sugeruje potencjalną korzyść dla jakości życia, która wymaga potwierdzenia. Podsumowując, obecne badania wskazują na możliwą korzyść magnezu dla pól widzenia, ale te odkrycia wymagają mocniejszego dowodu. Żadne badanie nie wykazało wyraźnej zmiany w obiektywnych miarach, takich jak grubość OCT czy długoterminowy wskaźnik utraty wzroku.
Braki i przyszłe badania
Biorąc pod uwagę niepewności, istnieją wyraźne luki w wiedzy. Co najważniejsze, potrzebujemy dobrze zaprojektowanych badań. Przyszłe badanie powinno być randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo i wystarczająco duże, aby wyciągnąć wiarygodne wnioski. Powinno ono obejmować pacjentów z NTG lub POAG (lub obiema grupami, w stratyfikowanych podgrupach) i leczyć ich przez co najmniej kilka miesięcy, jeśli nie dłużej. Kluczowe wyniki powinny obejmować testy pola widzenia w czasie, powtarzane skany OCT pod kątem ścieńczenia warstwy nerwowej oraz monitorowanie IOP. Dobre badania powinny również mierzyć wszelkie zmiany w przepływie krwi w oku za pomocą obiektywnych metod i rejestrować wszelkie skutki uboczne.
Inne luki obejmują optymalne dawkowanie i formę magnezu. Badania stosowały około 300 mg/dzień, ale nie jest jasne, czy więcej czy mniej, lub inny sól magnezu (tlenek vs cytrynian vs mleczan) byłoby najlepsze. Pomogłoby również wiedzieć, czy tylko pacjenci z niskim poziomem magnezu odnoszą korzyści. Żadne badanie nie mierzyło poziomu magnezu we krwi pacjentów przed leczeniem, więc nie wiemy, czy stan niedoboru ma znaczenie.
Wreszcie, ponieważ jaskra postępuje powoli, potrzebne są długoterminowe wyniki (na przestrzeni lat). Przyszłe badania mogą również zbadać, czy magnez pomaga w połączeniu z innymi metodami leczenia (takimi jak krople do oczu obniżające IOP) lepiej niż same krople. Ostatecznie, większe i dłuższe badania powiedzą nam, czy suplementacja magnezu powinna być zalecana.
Wniosek
Podsumowując, kilka małych raportów klinicznych sugeruje, że doustny magnez może skromnie poprawić wyniki pola widzenia u niektórych pacjentów z jaskrą (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (www.researchgate.net). Jednakże, dowody są dalekie od rozstrzygających. Nie przeprowadzono żadnych dużych, definitywnych badań. Obecne dane pochodzą z ograniczonych badań z ryzykiem błędu systematycznego. Magnez wydaje się bezpieczny, ale to, czy faktycznie spowalnia uszkodzenie jaskrowe, jest nadal nieudowodnione. Pacjenci nie powinni polegać wyłącznie na suplementach, ale kontynuować standardową opiekę nad jaskrą. Badacze zauważają, że potrzebne są bardziej rygorystyczne badania na ludziach, zanim magnez będzie mógł być zalecany do rutynowego leczenia jaskry (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).