Wprowadzenie

Jaskra to choroba oczu, w której komórki zwojowe siatkówki (RGC) – komórki nerwowe przenoszące sygnały wzrokowe z oka do mózgu – powoli obumierają. Powoduje to stopniową, nieodwracalną utratę wzroku. Lekarze zazwyczaj skupiają się na obniżaniu ciśnienia w oku, aby spowolnić postęp jaskry, ale badania pokazują obecnie, że stres oksydacyjny (rodzaj chemicznego stresu w organizmie) oraz zaburzenia równowagi w autonomicznym układzie nerwowym (układzie „automatycznym”, który kontroluje takie funkcje jak tętno) również odgrywają rolę. U pacjentów z jaskrą, poziomy we krwi niektórych markerów redoks – substancji wskazujących na uszkodzenia oksydacyjne – są zazwyczaj wyższe niż normalnie. Jednocześnie, wielu pacjentów z jaskrą ma obniżoną zmienność rytmu serca (HRV), co jest oznaką zaburzeń równowagi autonomicznej. Łącznie, podwyższony stres oksydacyjny i słaba regulacja autonomiczna mogą pogarszać uszkodzenia RGC.

W tym artykule wyjaśniamy, czym są markery stresu oksydacyjnego, takie jak F2-izoprostany, dialdehyd malonowy (MDA) i 8-hydroksy-2’-deoksyguanozyna (8-OHdG), oraz jak są one znajdowane w jaskrze. Definiujemy HRV (zmienność rytmu serca) i przeglądamy, jak jest ona zmieniona w jaskrze. Opisujemy możliwe szlaki biologiczne łączące stres oksydacyjny i zaburzenia równowagi autonomicznej z szybszym obumieraniem RGC. Następnie podsumowujemy, co wykazały badania nad przeciwutleniaczami (składnikami odżywczymi zwalczającymi stres oksydacyjny) w odniesieniu do wyników leczenia jaskry. Na koniec sugerujemy przyszłe badania „multi-omiczne”, które łączą markery redoks we krwi lub moczu, pomiary HRV i zaawansowane obrazowanie siatkówki w celu uzyskania nowych spostrzeżeń.

Przez cały artykuł skupiamy się na informacjach, które pacjenci mogą zrozumieć i zastosować. Wyjaśniamy również, jakie testy na stres oksydacyjny można zlecić (poprzez krew lub mocz) i co wysokie lub niskie odczyty mogą oznaczać dla osoby zaniepokojonej jaskrą.

Markery stresu oksydacyjnego w jaskrze

Stres oksydacyjny oznacza, że w organizmie jest zbyt wiele „wolnych rodników” (reaktywnych cząsteczek tlenu), powodujących uszkodzenia komórek. Nie możemy łatwo mierzyć wolnych rodników bezpośrednio, dlatego lekarze i badacze używają biomarkerów we krwi lub moczu, które wskazują na uszkodzenia oksydacyjne. Trzy ważne markery w jaskrze to F2-izoprostany, dialdehyd malonowy (MDA) i 8-hydroksy-2’-deoksyguanozyna (8-OHdG). Wszystkie trzy wzrastają, gdy zwiększa się stres oksydacyjny.

• F2-Izoprostany (8-iso-PGF2α) – są to stabilne cząsteczki tworzące się, gdy utleniają się tłuszcze (wielonienasycone tłuszcze w błonach komórkowych). F2-izoprostany są uważane za „złoty standard” w pomiarze utleniania lipidów (tłuszczów) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Wyższe poziomy tych substancji we krwi lub moczu sugerują, że komórki są poddane atakowi oksydacyjnemu. Chociaż nie wszystkie badania nad jaskrą je mierzą, wysokie poziomy F2-izoprostanów stwierdzono w wielu chorobach i uważa się, że odzwierciedlają one silny stres oksydacyjny (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). (W praktyce laboratoria mogą mierzyć F2-izoprostany w moczu lub osoczu za pomocą specjalistycznego sprzętu, ale dzieje się to głównie w warunkach badawczych.)

• Dialdehyd malonowy (MDA) – ta substancja chemiczna jest wytwarzana, gdy reaktywne formy tlenu rozkładają tłuszcze w organizmie. Podobnie jak F2-izoprostany, sygnalizuje ona uszkodzenie tłuszczów przez utlenianie. Wiele badań nad jaskrą wykazało, że pacjenci z jaskrą mają wyższe poziomy MDA we krwi niż osoby zdrowe (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W rzeczywistości duży przegląd wykazał, że MDA był najczęściej podwyższonym markerem stresu oksydacyjnego we krwi pacjentów z jaskrą (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W jednym badaniu dotyczącym jaskry z zamkniętym kątem przesączania, pacjenci mieli znacznie wyższe MDA niż osoby kontrolne (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Warto zauważyć, że to badanie wykazało, że pacjenci z bardzo wysokimi poziomami MDA mieli szybszą utratę wzroku: ci z MDA powyżej około 12 jednostek mieli znacznie szybsze pogarszanie się pola widzenia (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

• 8-Hydroksy-2’-deoksyguanozyna (8-OHdG) – ten marker wskazuje na oksydacyjne uszkodzenie DNA (materiału genetycznego w komórkach). Kiedy stres oksydacyjny uszkadza lub zmienia DNA, poziomy 8-OHdG wzrastają i mogą być mierzone we krwi lub moczu. Badania pacjentów z jaskrą (w jaskrze normalnego ciśnienia i pseudoeksfoliacyjnej) wykazały znacznie wyższe poziomy 8-OHdG w osoczu niż u osób kontrolnych (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Na przykład jedno badanie wykazało średni poziom 8-OHdG we krwi około 17 ng/mL u osób zdrowych i ~23 ng/mL u pacjentów z jaskrą (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Inny raport pokazał, że ryzyko jaskry było ponad 4 razy wyższe u osób, których poziom 8-OHdG przekraczał pewien próg (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Krótko mówiąc, wysoki poziom 8-OHdG oznacza większe uszkodzenie DNA spowodowane reaktywnymi formami tlenu, co obserwuje się u pacjentów z jaskrą.

Inne mierzone czasem markery to całkowite poziomy przeciwutleniaczy (takie jak „całkowity status antyoksydacyjny” lub enzymy, takie jak dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) i peroksydaza glutationowa). W wielu badaniach nad jaskrą poziomy tych przeciwutleniaczy są niskie (ponieważ zostały zużyte w walce z wolnymi rodnikami), podczas gdy markery takie jak MDA, 8-OHdG lub H₂O₂ są wysokie (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). (Dla zwięzłości skupiamy się tutaj na F2-izoprostanach, MDA i 8-OHdG, ale wiele badań donosi o niższych poziomach enzymów antyoksydacyjnych i witamin u pacjentów z jaskrą.)

Podsumowanie: U pacjentów z jaskrą, badania konsekwentnie wykazują wyższe uszkodzenia oksydacyjne w organizmie. Markery takie jak MDA i 8-OHdG mają tendencję do przekraczania normalnego zakresu obserwowanego u osób zdrowych (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Naukowcy uważają, że ten dodatkowy stres oksydacyjny przyczynia się do wpływu jaskry na nerw wzrokowy.

Pomiar stresu oksydacyjnego: dostępne testy

Chociaż te markery są ważne w badaniach, nie są jeszcze rutynowymi testami klinicznymi. Jednak niektóre specjalistyczne laboratoria i kliniki zdrowia oferują panele stresu oksydacyjnego. Oto, co pacjenci powinni wiedzieć:

• Test 8-OHdG: Może być mierzony w osoczu krwi lub w moczu. Istnieją komercyjne zestawy (testy ELISA) do pomiaru 8-OHdG w moczu (na przykład zestaw Genox „8-OHdG Check” (www.genox.com)). Pracownik służby zdrowia może zlecić to badanie za pośrednictwem specjalistycznych laboratoriów. Nie ma uniwersalnego poziomu „normy”, ale badania dają pewne wskazówki. Na przykład jedno badanie nad jaskrą wykazało, że u pacjentów kontrolnych średnia wynosiła ~17 ng/mL, podczas gdy u pacjentów z jaskrą średnia wynosiła ~23 ng/mL (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Jeśli Twój poziom 8-OHdG jest znacznie wyższy niż typowe wartości u zdrowych osób, sugeruje to podwyższone uszkodzenie DNA spowodowane stresem oksydacyjnym.

• Test na F2-izoprostany: Zazwyczaj mierzone w 24-godzinnej próbce moczu lub czasami we krwi. Jest uważany za bardzo wiarygodny, ale wymaga sprzętu laboratoryjnego (spektrometrii masowej). Wartości normalne zależą od wieku i metody, ale znowu znacznie wyższy wynik sugeruje zwiększoną peroksydację lipidów. Test ten jest wykonywany głównie w badaniach naukowych lub specjalistycznych ośrodkach.

• Test MDA: Dialdehyd malonowy może być mierzony w osoczu krwi (często metodą „substancji reaktywnych z kwasem tiobarbiturowym” lub TBARS, albo chromatografią). Normalne zakresy laboratoryjne różnią się, ale jedno badanie nad jaskrą użyło wartości odcięcia ~12 µmol/L do wskazania wyższego ryzyka (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Jeśli Twój raport laboratoryjny wykazuje podwyższony poziom MDA powyżej typowych wartości (zapytaj o zakres referencyjny laboratorium), może to wskazywać na nadmierny stres oksydacyjny na tłuszcze.

• Testy całkowitej pojemności antyoksydacyjnej lub enzymów: Niektóre laboratoria mierzą „całkowitą pojemność antyoksydacyjną” lub poziomy SOD lub peroksydazy glutationowej. Wyniki niższe niż normalne ponownie wskazują na stres oksydacyjny, ponieważ przeciwutleniacze są zużywane.

W praktyce testy te nie są standardowe jak badania cholesterolu czy cukru we krwi. Jeśli chcesz je sprawdzić, być może będziesz musiał poprosić o specjalistyczne laboratorium lub skonsultować się z lekarzem, który może je zlecić. Pamiętaj, że wyniki muszą być interpretowane w kontekście przez profesjonalistę. Czynniki takie jak dieta, pora dnia czy wysiłek fizyczny mogą wpływać na te markery.

Jak wskazuje jeden z przeglądów, stres oksydacyjny nie jest rutynowo oceniany w codziennej praktyce (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), ponieważ same reaktywne formy tlenu są krótkożyjące. Zamiast tego lekarze badają pośrednie markery (jak wyżej) lub skupiają się na redukcji stresu poprzez styl życia. Jeśli otrzymasz wyniki testów, porównaj je z podanym „zakresem normy” i omów z lekarzem. Ogólnie, wyższe niż normalne poziomy 8-OHdG, MDA lub izoprostanów wskazują na zwiększony stres oksydacyjny, podczas gdy poziomy w zakresie normy są uspokajające.

Funkcja autonomiczna i zmienność rytmu serca w jaskrze

Autonomiczny układ nerwowy (AUN) kontroluje mimowolne funkcje, takie jak tętno, napięcie naczyń krwionośnych i trawienie. Ma dwie gałęzie – współczulną (często nazywaną „walcz lub uciekaj”) i przywspółczulną (odpoczynek/trawienie). Zdrowa równowaga między nimi powoduje stale zmieniające się tętno. Zmienność rytmu serca (HRV) to miara, jak bardzo waha się czas między uderzeniami serca. Mówiąc prościej, wyższe HRV oznacza, że serce reaguje elastycznie (często znak dobrego zdrowia), podczas gdy bardzo niskie HRV sugeruje zaburzenie równowagi autonomicznej, zazwyczaj zbyt dużą aktywność współczulną lub zmniejszone napięcie przywspółczulne.

Ostatnie badania pokazują, że pacjenci z jaskrą często mają zmniejszone HRV w porównaniu do osób bez jaskry (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Na przykład w jednym dużym badaniu, pacjenci z jaskrą pseudoeksfoliacyjną (formą jaskry otwartego kąta) mieli znacznie niższe wskaźniki HRV niż zdrowa grupa kontrolna (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Inna analiza wykazała, że pacjenci z jaskrą o najniższym HRV (najsilniejsza dominacja współczulna) mieli znacznie szybsze ścieńczenie warstwy nerwu wzrokowego w siatkówce niż ci z wyższym HRV (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W tym badaniu grupa o niskim HRV traciła około 1,4 μm grubości włókien nerwowych rocznie (w porównaniu do tylko 0,3 μm/rok w grupie o wysokim HRV) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Mieli również więcej wahań ciśnienia w oku i niższe ciśnienie perfuzji oka, co wskazuje, że zaburzenie równowagi autonomicznej wpływa na przepływ krwi w oku.

Podsumowując, jaskra – zwłaszcza niektóre jej typy, takie jak jaskra pseudoeksfoliacyjna – często towarzyszy dysfunkcja AUN. Badania konsekwentnie obserwują, że pacjenci z jaskrą mają mniejsze wahania tętna niż osoby zdrowe (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Niższe HRV jest sygnałem chronicznego stresu lub nadaktywnych nerwów współczulnych. Co ważne, niskie HRV w jaskrze zostało powiązane z gorszymi wynikami: pacjenci z obniżonym HRV mieli szybszą utratę włókien nerwowych siatkówki i więcej ubytków w polu widzenia (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Pomiar HRV: Osoba może mierzyć HRV za pomocą urządzeń takich jak monitory pracy serca, a nawet niektórych smartwatchy i smartfonów, które wykorzystują czujniki pulsu. Kliniki czasami używają krótkiego EKG lub przenośnego analizatora HRV (np. czujnika na palec). Jeśli Twoje HRV jest niższe niż średnia dla Twojego wieku i płci, sugeruje to stres autonomiczny. Na przykład, badanie [26] wykorzystało SDNN (standardową miarę HRV) do podzielenia pacjentów na grupy o „niskim” i „wysokim” HRV. Chociaż nie ma prostych, upublicznionych wartości odcięcia, SDNN poniżej około 50 ms jest często uważane za niskie u dorosłych. Niemniej jednak, skonsultuj się z lekarzem z surowymi danymi HRV; mogą oni wykorzystać je w połączeniu z innymi informacjami zdrowotnymi, a nie samodzielnie.

Związek ze stresem oksydacyjnym: Niskie HRV oznacza, że organizm znajduje się w stanie podwyższonego stresu. W wielu schorzeniach (takich jak przewlekła choroba nerek czy choroby serca) badacze odkryli, że wyższe markery stresu oksydacyjnego idą w parze z niższym HRV (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W jednym badaniu pacjentów z chorobą nerek, ci z wysokim poziomem F2-izoprostanów w osoczu (miernikiem stresu oksydacyjnego) mieli znacznie obniżone HRV (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Chociaż ten dokładny związek nie był szeroko badany w jaskrze, sugeruje on cykl: stres oksydacyjny może wpływać na naczynia krwionośne i nerwy, prowadząc do zaburzenia równowagi autonomicznej, co z kolei może pogorszyć przepływ krwi i stres w oczach.

Jak stres oksydacyjny i zaburzenie równowagi autonomicznej mogą przyspieszać utratę RGC

Aby zrozumieć, jak stres oksydacyjny i zaburzenie równowagi AUN mogą powodować szybsze obumieranie komórek zwojowych siatkówki (RGC), rozważ te powiązane ze sobą szlaki:

• Bezpośrednie uszkodzenie oksydacyjne RGC: RGC to neurony o bardzo wysokim zapotrzebowaniu na energię (szczególnie ich długie, niezmielinizowane aksony w siatkówce) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). W dużej mierze polegają one na mitochondriach (elektrowniach komórkowych) do produkcji ATP. Mitochondria naturalnie uwalniają reaktywne formy tlenu (ROS) podczas produkcji energii. Jeśli produkcja ROS jest zbyt wysoka lub obrona antyoksydacyjna komórki jest słaba, gromadzi się nadmiar ROS. W RGC oznacza to uszkodzenia oksydacyjne DNA, białek i lipidów. Na przykład, 8-OHdG powstaje, gdy ROS uszkadzają DNA w RGC. Po uszkodzeniu DNA i błon mitochondrialnych, kluczowe procesy komórkowe zawodzą. Przewlekle wysokie ROS wyzwalają wbudowany program śmierci komórki (apoptozę) poprzez uwalnianie czynników takich jak cytochrom c z mitochondriów (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Mówiąc prosto, zbyt duży stres oksydacyjny zatruwa RGC i powoduje ich samozniszczenie. Obserwowano to w wielu badaniach okulistycznych: nadmiar ROS znajdowano w komórkach siatkówki po urazie, a dodanie przeciwutleniaczy może blokować uszkodzenia w modelach zwierzęcych (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

• Wpływ naczyniowy (przepływ krwi): Zaburzenie równowagi autonomicznej (nadaktywność współczulna) może zwężać naczynia krwionośne i zmniejszać przepływ krwi do oka. W jaskrze odpowiednie ukrwienie jest kluczowe dla przeżycia RGC. Na przykład badanie [26] wykazało, że pacjenci z niskim HRV mieli niższe ciśnienie perfuzji oka (skuteczne ciśnienie krwi zaopatrujące nerw wzrokowy) oraz większe roczne wahania ciśnienia w oku. Niskie ciśnienie krwi lub skoki ciśnienia w oku mogą okresowo pozbawiać RGC tlenu. Samo niedokrwienie (brak tlenu) powoduje stres oksydacyjny – gdy powraca dostawa tlenu, generuje ROS (uszkodzenie reperfuzyjne). W ten sposób zwężenie naczyń krwionośnych wywołane przez AUN i niestabilność przepływu krwi tworzą cykl niedotlenienia i uszkodzeń oksydacyjnych RGC (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

• Stany zapalne i stres komórkowy: Stres oksydacyjny może powodować stan zapalny komórek podporowych w siatkówce (komórek glejowych). Komórki te następnie uwalniają cząsteczki zapalne, które dodatkowo obciążają RGC. Tymczasem dysfunkcja autonomiczna jest często związana z ogólnoustrojowym stanem zapalnym niskiego stopnia. Razem, nadmierne ROS i stan sympatyczny mogą nasilać szkodliwy stan zapalny wokół tarczy nerwu wzrokowego, przyspieszając obumieranie RGC.

• Interakcje stresu mechanicznego: Wysokie ciśnienie w oku (IOP) samo w sobie deformuje tarczę nerwu wzrokowego, rozciągając aksony RGC. Poddane stresowi aksony stają się pozbawione energii i produkują więcej ROS. Jeśli poziom przeciwutleniaczy jest niski (jak obserwuje się u pacjentów z jaskrą), dodatkowe ROS przechylają szalę w stronę śmierci komórkowej. Zaburzenie równowagi AUN może pogarszać wahania IOP i zmniejszać zdolność oka do regulacji IOP i przepływu krwi, potęgując ten efekt (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Podsumowując, stres oksydacyjny uszkadza RGC na poziomie komórkowym, podczas gdy zaburzenia autonomiczne/autonomiczno-naczyniowe pogarszają dopływ krwi do RGC i ich zdolność do regeneracji. Główny przegląd jaskry ujął to zwięźle: apoptoza RGC w jaskrze jest napędzana przez podwyższone IOP, słaby przepływ krwi („niewydolność naczyniowa”) i stres oksydacyjny (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Czynniki te współpracują ze sobą: stres oksydacyjny uszkadza mitochondria i DNA RGC (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), podczas gdy stres autonomiczny powoduje niedokrwienie siatkówki i niedobór składników odżywczych, prowadząc do szybszej apoptozy RGC. U pacjentów objawia się to szybszą utratą włókien nerwu wzrokowego i wzroku, gdy HRV jest niskie (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) lub markery oksydacyjne są wysokie (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Interwencje przeciwutleniające i wyniki leczenia jaskry

Ponieważ jaskra wiąże się z uszkodzeniami oksydacyjnymi, wiele badań zadawało pytanie, czy suplementy przeciwutleniające mogą pomóc w ochronie oka. Przeciwutleniacze to witaminy (C, E), składniki odżywcze takie jak koenzym Q10, flawonoidy (w owocach/herbacie), kwasy tłuszczowe omega-3 oraz ekstrakty roślinne (jak miłorząb japoński). Substancje te mogą neutralizować wolne rodniki, przynajmniej teoretycznie.

Odkrycia laboratoryjne i zwierzęce: W modelach zwierzęcych jaskry lub urazu oka podawanie przeciwutleniaczy często zmniejszało utratę RGC. Na przykład u szczurów z jaskrą lub niedokrwieniem siatkówki, suplementy takie jak witamina A, miłorząb, kwas alfa-liponowy, koenzym Q10, kwasy tłuszczowe omega-3 i resweratrol wykazały pewną ochronę komórek siatkówki (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Tabela w jednym z przeglądów wymienia wiele eksperymentów: np. ekstrakt z miłorzębu japońskiego zmniejszył śmierć RGC w oczach szczurów pod wysokim ciśnieniem (pmc.ncbi.nlm.nih.gov); koenzym Q10 i witamina E chroniły hodowane komórki siatkówki przed toksynami oksydacyjnymi (pmc.ncbi.nlm.nih.gov); a przeciwutleniacze w diecie (takie jak antocyjany z owoców) pomogły zachować strukturę siatkówki w zwierzęcych modelach jaskry (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Badania te sugerują, że przeciwutleniacze mogą pomóc komórkom siatkówki przetrwać stres.

Badania kliniczne na ludziach: Badania na pacjentach z jaskrą były mniejsze i miały mieszane wyniki, ale niektóre są zachęcające. Niedawny systematyczny przegląd 15 randomizowanych badań wykazał, że suplementy przeciwutleniające znacząco poprawiły wyniki związane z jaskrą (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Średnio, pacjenci przyjmujący przeciwutleniacze (witaminy, koenzym Q10, luteina itp.) mieli niższe ciśnienie w oku, wolniejszą utratę pola widzenia i lepszy przepływ krwi w oku niż ci przyjmujący placebo (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Co ważne, w grupie przyjmującej przeciwutleniacze nie było więcej skutków ubocznych (takich jak zmiany ciśnienia krwi) niż w grupie placebo, więc wydawały się bezpieczne (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Niektóre konkretne odkrycia u ludzi: w badaniu z 2003 roku, pacjenci z jaskrą przyjmujący ekstrakt z miłorzębu japońskiego wykazali umiarkowaną poprawę wskaźników pola widzenia (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Późniejsze badanie potwierdziło, że pacjenci z jaskrą normalnego ciśnienia (NVG) przyjmujący miłorząb mieli lepszy przepływ krwi wokół nerwu wzrokowego (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Inne małe badania wykazały korzyści ekstraktu z zielonej herbaty (galusan epigallokatechiny) na funkcje siatkówki, lub antocyjanów z czarnej porzeczki poprawiających krążenie oczne (choć IOP ani wzrok nie zmieniły się znacząco) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Kombinacja ekstraktów botanicznych (forskolina+rutyna) nawet obniżyła IOP o około 10% ponad zwykłe krople (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Jednakże, należy stwierdzić, że wyniki są zmienne. Niektóre badania nad przeciwutleniaczami pokazują umiarkowane korzyści lub brak takowych. Różnice w dawkowaniu, typie pacjenta i wielkości badania mają znaczenie. Ogólnie, większość dowodów sugeruje, że dodawanie przeciwutleniaczy jest obiecujące i bezpieczne, ale jeszcze nie stanowi samodzielnego lekarstwa. Główne przeglądy podsumowują, że mogą one pomóc spowolnić uszkodzenia w jaskrze (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), ale wciąż potrzebne są większe, definitywne badania.

Praktyczny wniosek: Przynajmniej zdrowa dieta bogata w przeciwutleniacze (owoce, zielone warzywa liściaste, omega-3) wydaje się rozsądna dla zdrowia oczu. Niektórzy okuliści już zalecają pacjentom z jaskrą suplementy, takie jak witaminy C/E, luteina czy omega-3, jako dodatkowy środek. Skonsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem przyjmowania jakichkolwiek tabletek, zwłaszcza w wysokich dawkach. Dotychczasowe badania sugerują, że takie suplementy nie zaszkodzą, a mogą pomóc w aspekty jaskry, takie jak przepływ krwi czy zdrowie nerwów (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Przyszłe kierunki: integracja redoks, HRV i obrazowanie siatkówki

Naukowcy przewidują obecnie więcej badań integracyjnych – tak zwanych multi-omicznych – aby przechytrzyć jaskrę. Oznacza to gromadzenie wielu rodzajów danych razem: markerów równowagi redoks we krwi (lub moczu), ciągłych zapisów HRV, szczegółowych obrazów siatkówki, a nawet profili genetycznych lub metabolicznych. Łącząc wszystkie elementy, można by znaleźć wzorce niewidoczne w izolacji.

Na przykład, nowoczesna metabolomika (mierząca dziesiątki małych cząsteczek we krwi) już ujawniła unikalne sygnatury w jaskrze. Przegląd badań metabolomicznych na ludziach wykazał zmienione poziomy aminokwasów, lipidów i powiązanych szlaków u pacjentów z jaskrą (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Te zmiany metaboliczne wskazują na podstawowe procesy, które mogłyby być celem terapii. Łącząc to z danymi HRV (interakcje jelitowo-mózgowo-AUN) i obrazowaniem OCT o wysokiej rozdzielczości nerwu wzrokowego i warstw siatkówki, naukowcy mogliby klasyfikować pacjentów w podgrupy. Być może niektórzy pacjenci mają profil „wysokiego stresu oksydacyjnego” (bardzo podwyższone 8-OHdG, niskie HRV i cieńszą warstwę włókien nerwowych siatkówki w OCT), podczas gdy inni nie.

Analogicznie można zaobserwować w badaniach nad retinopatią cukrzycową: jedno niedawne badanie na myszach wykorzystało podejście multi-omiczne, łącząc transkryptomikę tkanki siatkówki, metabolomikę surowicy krwi i dane genetyczne (GWAS), aby powiązać zmiany metabolitów we krwi z wczesnym stanem zapalnym siatkówki (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Zastosowanie podobnej strategii do jaskry – np. powiązanie metabolizmu obwodowego z utratą włókien nerwowych siatkówki – mogłoby odkryć nowe cele leków lub markery przesiewowe. Na przykład, jeśli pewne metabolity we krwi konsekwentnie wzrastają przed jakąkolwiek utratą wzroku, mogłyby stać się wczesnymi biomarkerami ostrzegawczymi.

Co to oznacza dla pacjentów: W przyszłości wizyta pacjenta może obejmować panel prostych badań krwi (lub moczu) na kilka markerów stresu oksydacyjnego, pomiar HRV (takich jak pięciominutowe EKG lub monitor noszony w domu) oraz zaawansowane obrazowanie oka. Analiza wszystkich wyników razem mogłaby przewidzieć, kto jest najbardziej zagrożony progresją choroby. Co więcej, jeśli zostanie odkryte, że specyficzny biomarker (np. bardzo wysokie F2-izoprostany) napędza uszkodzenia, można by dostosować leczenie w celu zmniejszenia tego stresu lub zastosować ukierunkowane przeciwutleniacze.

Na razie jeszcze tam nie jesteśmy, ale badania multi-omiczne nad jaskrą to obiecujący kierunek. Nadzieją jest wyjście poza skupianie się wyłącznie na ciśnieniu w oku i zbudowanie pełniejszego obrazu choroby każdego pacjenta.

Wniosek

Jaskra to coś więcej niż tylko wysokie ciśnienie w oku – jest związana z rozległym stresem oksydacyjnym w organizmie i dysfunkcją autonomicznego układu nerwowego. Pacjenci z jaskrą mają zazwyczaj wyższe poziomy markerów we krwi, takich jak MDA i 8-OHdG, wskazujące na uszkodzenia komórek i DNA (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Jednocześnie często wykazują obniżoną zmienność rytmu serca, odzwierciedlającą nadmierną aktywność współczulną (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Te dwa czynniki prawdopodobnie działają razem, przyspieszając obumieranie komórek zwojowych siatkówki. Stres oksydacyjny uszkadza mitochondria i DNA RGC (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), podczas gdy zaburzenia równowagi autonomicznej prowadzą do słabego przepływu krwi w oku i wahań ciśnienia (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov).

Istnieją przekonujące dowody na to, że przeciwutleniacze mogą pomóc – badania na zwierzętach konsekwentnie wykazują ochronę RGC (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov), a badania na ludziach wskazują, że suplementy mogą poprawić pole widzenia i przepływ krwi w oku (pmc.ncbi.nlm.nih.gov) (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Pacjenci mogą omówić witaminy i składniki odżywcze o działaniu przeciwutleniającym ze swoim okulistą w ramach podejścia do zdrowego stylu życia.

Co ważne, niektóre testy na stres oksydacyjny (8-OHdG we krwi lub moczu, MDA, izoprostany) są dostępne, choć nie rutynowe. Jeśli zostaną zmierzone, podwyższone wartości (jak 8-OHdG znacznie powyżej ~20 ng/mL lub MDA powyżej znanych zakresów laboratoryjnych) powinny skłonić do zwrócenia uwagi na dietę, styl życia i ewentualne wsparcie antyoksydacyjne. Podobnie, pomiar HRV (za pomocą prostego monitora domowego lub EKG w klinice) może wskazać na zdrowie autonomiczne; niskie HRV może oznaczać dodatkowy stres dla oczu.

W przyszłości, połączenie tych pomiarów z zaawansowanym obrazowaniem siatkówki i danymi genetycznymi w badaniach integracyjnych może zapoczątkować nową erę spersonalizowanej opieki nad jaskrą. Na razie mądre jest pozostawanie na bieżąco z informacjami na temat stresu oksydacyjnego i zdrowia serca w kontekście jaskry. Dobre odżywianie, redukcja stresu i regularne badania kontrolne pozostają kluczem do ochrony wzroku.

**